Αντώνης Κ. Λάβδας: μια εξέχουσα περίπτωση των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών

0
219

Ο Αντώνης Κ. Λάβδας γεννήθηκε στην Αθήνα, στις 10 Απριλίου του 1926, και μεγάλωσε σε ένα μουσικό οικογενειακό περιβάλλον. Ήταν γιος του Κωνσταντίνου Λάβδα, ναυτικού από την Άνδρο, και της Αλεξάνδρας, το γένος Παπαϊωάννου από το Σούλι Ηπείρου η οποία, εγκατεστημένη λίγο πριν το γύρισμα του 20ου αιώνα στην Αθήνα, ασχολείτο ερασιτεχνικά με τη Μουσική, έχοντας σπουδάσει βιολί με τον Τόνυ Σούλτσε στο Ωδείο Λότνερ (μετέπειτα Ελληνικό Ωδείο). Κοντά της έκανε τα πρώτα του μουσικά βήματα, τα οποία συνεχίστηκαν στην περίφημη «Αθηναϊκή Μανδολινάτα», που διηύθηνε ο θείος του, Νικόλαος Λάβδας (1879-1940). Ο θάνατος του Ν Λάβδα το 1940 και η εμπλοκή της Ελλάδας στο Β Παγκόσμιο Πόλεμο, οδήγησαν στη διάλυση της Α.Μ., και ο Αντ Κ Λάβδας συνέχισε τις σπουδές του με το Μάριο Βάρβογλη (αρµονία) και αργότερα, στο Ελληνικό Ωδείο, µε τους Μιλτιάδη Κουτούγκο (αρµονία, ενορχήστρωση, διεύθυνση µανδολινάτας), Αντίοχο Ευαγγελάτο (µορφολογία), Μάριο Βάρβογλη (ιστορία της µουσικής) καθώς και, ιδιωτικώς, µε τον Αλέκο Κόντη (πρακτικές εφαρμογές αρμονίας – αντίστιξη και φούγκα).

Στις αρχές τής δεκαετίες τού 50, μαζί με τον Αλέξανδρο Φιλαδελφέα και άλλους συντελεστές τής ΑΜ, κατέβαλε προσπάθειες για την ανασύσταση της, αλλά αυτές δεν ευδοκίμησαν. Είχε στο μεταξύ πεθάνει και ο δεύτερος από τους συνιδρυτές τής Μανδολινάτας, ο αδελφός τού Νικολάου Λάβδα, Κωνσταντίνος, καθώς και άλλοι συντελεστές τής γενιάς εκείνης, και οι συνθήκες είχαν αλλάξει τόσο, που ήταν δύσκολο να βρεθούν νέοι συνεργάτες.

Το 1949 ξεκινά η σχέση του με τη ραδιοφωνία, στην «χρυσή εποχή» τής οποίας υπήρξε ένας από τους βασικούς συντελεστές. Διετέλεσε διαδοχικώς Προϊστάμενος Μουσικού Τµήµατος και Συντονιστής Προγράμματος του Κεντρικού Ραδιοφωνικού Σταθµού Ενόπλων Δυνάμεων (1949-52), Προϊστάμενος Τµηµάτων και της Υπηρεσίας Μουσικών Εκπομπών τού Εθνικού Ιδρύµατος Ραδιοφωνίας, μετέπειτα Ελληνικής Ραδιοφωνίας Τηλεόρασης (1954-77). Ήταν υπεύθυνος για το πρώτο ηχητικό σήμα τής τηλεόρασης τού Ε.Ι.Ρ., για το οποίο διασκεύασε την αρχή από τον πρώτο Πυθιονίκη τού Πινδάρου. Την δεκαετία τού 1950, διηύθυνε τη «Μικρή Ορχήστρα» ΕΙΡ, σε εκπομπές προκλασικής μουσικής.

Παράλληλα, ήδη από τη δεκαετία του ’40, ξεκίνησε να ασχολείται με τη σύνθεση έργων μουσικής δωματίου, έργων για σόλο πιάνο και βιολί, χορωδιακών, καθώς και μουσικής για το θέατρο και το ραδιόφωνο, και ήταν τακτικό μέλος της «Ενώσεως Ελλήνων Μουσουργών».

Στον χώρο τής κριτικής, δραστηριοποιήθηκε από το 1958 στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο. Συνέγραψε πλήθος μελετών και κριτικών και έγραψε αναλύσεις έργων για συναυλίες της Κρατικής Ορχήστρας και τού Φεστιβάλ Αθηνών. Όταν του ανατέθηκε μόνιμη στήλη κριτικής σε εφημερίδα, διέκοψε τη σχέση του με την «Ε.Ε.Μ.», για το ασυμβίβαστο των δύο ιδιοτήτων, ένα γεγονός χαρακτηριστικό του ήθους του. Μετέφρασε ακόμα αρχαία ελληνική Ποίηση στα νέα ελληνικά, συνεισέφερε πλήθος άρθρων στο «Συμπλήρωμα» της «Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας» και συνέταξε το µουσικό λημματολόγιο τού «Λεξικού του Νεοελληνικού Έθνους» (Ελευθερουδάκη).

Μεγάλης σημασίας είναι η πρώτη τεχνολόγηση τραγουδιών της βορείου Ηπείρου ως πεντάφθογγων, που έκανε το 1954 και δημοσιεύτηκε το 1958 στο άρθρο «Πεντάφθογγοι κλίµακες εν τη δηµώδει μουσική της Ηπείρου» στην Ηπειρωτική Εστία.

Σημαντικότατη ήταν και η συμβολή του στην μελέτη τής αρχαίας Ελληνικής μουσικής, και τής σχέσης της με τον λόγο. Το 1962 ήταν υπεύθυνος για την πρώτη ανακατασκευή αρχαίας Ελληνικής κιθάρας, τα σχέδια της οποίας έκανε βασιζόμενος σε παράσταση από αγγείο τού 5ου αιώνος πΧ. Την εργασία, ακολουθώντας τις οδηγίες του, έφεραν εις πέρας οι έμπειροι οργανοποιοί αδελφοί Γ. και Β. Παναγή. Το όργανο χρησιμοποιήθηκε αρχικά για παραστάσεις στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, για τις οποίες είχε γράψει τη μουσική υπόκρουση (Προμηθέας Δεσμώτης, 1962).

Η πολύχρονη και σε βάθος έρευνά του πάνω στο θέμα τής μελέτης τών προσωδιακών στοιχείων τού αρχαίου Ελληνικού λόγου και τής σχέσης τους με τη μουσική, κατέληξε στην εμπεριστατωμένη εργασία του «Η Μουσική και ο Λόγος στην αρχαία Ελλάδα». Στην εργασία αυτή, ο Αντώνης Λάβδας κατέδειξε ότι, το γεγονός πως στην αρχαιότητα το «Λογώδες μέλος» της γλώσσας (κατά την ορολογία του Αριστόξενου του Ταραντίνου) είχε, αντίθετα με ό,τι ισχύει σήμερα, μιαν αυθύπαρκτη υπόσταση όπου κατά τον προσωδιακό τονισμό τα τονικά ύψη εκφοράς των συλλαβών ευρίσκοντο σε μιαν αντικειμενική διαστηματική σχέση μεταξύ τους, είχε σημαντικές συνέπειες στην εξέλιξη της ίδιας της μουσικής. «Τα χαρακτηριστικώς μουσικά γνωρίσματα του Λόγου, είχαν μια τόσο τυπικά διαγραφόμενη μορφολογία, ώστε να επιδράσουν και στην ίδια τη διαμόρφωση της αρχαίας ελληνικής Μουσικής, καθώς αυτή πορευόταν επί πολύ συνυφασμένη μαζί του. Η αιτία βρίσκεται στο ότι η αρχαία ελληνική λέξη είχε ένα ιδιαίτερα αντικειμενικό μουσικό σχήμα», γράφει.

Η μελέτη αυτή μεταδόθηκε σε σειρά εκπομπών από το ΕΙΡ στα τέλη της δεκαετίας του ’60, ενώ στοιχεία και περιλήψεις της έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς (π.χ. Αρχαιολογία, Φεβ. 1985, τχ. 14). Η εργασία συγκέντρωσε ευμενείς κρίσεις πολλών Ελλήνων και ξένων καθηγητών της κλασικής φιλολογίας. Μερικά από τα πολλά σχόλια: «..Επιθυμώ να εκφράσω τον θαυμασμό μου για το εγχείρημα της θαρραλέας αυτής έρευνας…» (K.B.K Karigren, Καθηγητής Γλωσσολογίας Πανεπιστημίων Goeteborg και Στοκχόλμης, μέλος Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών) …. «…θα χρησιμοποιήσω την εργασία σας στις παραδόσεις μου στο Πανεπιστήμιο» (J Knobloch, Καθηγητής Γλωσσολογίας Πανεπιστημίου της Βόννης)….«…Με ενδιέφερε…το μεγάλο πρόβλημα: πότε άραγε και πώς έγινε η αντικατάστασι του αρχαίου προσωδιακού τονισμού από το σημερινό δυναμικό τονισμό στη γλώσσα μας; … Η εργασία – που συνδυάζει τις γνώσεις ενός θεωρητικού της μουσικής με την θαυμαστή, αλήθεια, κατοχή των φιλολογικών πηγών – μου λύνει τώρα ένα πλήθος από απορίες που είχαν προβάλει μπροστά μου και έμειναν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, αναπάντητες, μια και ξεκινούσα μόνο με τα εφόδια του φιλολόγου…» (Δ. Λυπουρλής, Καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

Η εργασία βραβεύτηκε από το «Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης» «…δια το…εξ’ολοκλήρου πρωτότυπον και ιδιότυπον έργον του…τεκμηριωμένο επί της φιλοσοφικής βιβλιογραφίας και των πορισμάτων της σχετικής συγχρόνου ερεύνης».

Το Γ’ Πρόγραμμα του B.B.C., λίγα χρόνια μετά, τού παρήγγειλε εκπομπές για την αρχαία ελληνική ποίηση και μουσική, στις οποίες παρουσίασε δικές του εκφωνήσεις τής «ανακατασκευασμένης», με βάση την εργασία του, αρχαίας προσωδίας, όπως επίσης και συνθέσεις του σε αρχαίους τρόπους, επάνω σε ωδές τού Πινδάρου και σε ποίηση τής Σαπφούς, με τη συνεργασία τής Βίκυς Παπαδημητρίου, στην αρχαίου τύπου κιθάρα, και τού Γιώργου Μούτσιου και τής Γιοβάννας στο τραγούδι.

Μετά την αποχώρησή του από την Ραδιοφωνία, συνέχισε να εργάζεται και να αρθρογραφεί μέχρι τη δεκαετία τού 90.

Καλλιτέχνης και ταυτόχρονα ερευνητής, συνδύαζε την βαθειά μουσική παιδεία και ευαισθησία με τον ορθολογισμό και την τελειομανία στην δουλειά του, καθώς και με μια απόλυτη ακεραιότητα χαρακτήρος. Και, όπως συχνά συμβαίνει με τους πραγματικά σοβαρούς ανθρώπους, με πολύ χιούμορ.

Απεβίωσε στην Αθήνα, στις 6 Μαΐου τού 2009. Ο Γιώργος Λεωτσάκος, εκπροσωπώντας την Ένωση Κριτικών, συνόψισε την προσωπικότητα του Αντώνη Λάβδα αποχαιρετώντας τον με αυτά τα λόγια: «…η προσήνεια και η πραότητα του χαρακτήρα σου και το αδαμάντινο ήθος σου, αρετή σχεδόν υπό εξαφάνισιν, αν όχι υπό διωγμόν…και….μια επιβλητική συγγραφική και συνθετική δημιουργία, απόρροια όχι μόνον των αρετών σου, αλλά και των έμφυτων χαρισμάτων σου και μιας απέραντης παιδείας».

Φωτογραφίες:

  1. Με την σύζυγό του Στέλλα (το γένος Παπαθανασίου) την δεκαετία τού 60
  2. Διευθύνοντας, τέλη δεκαετίας ‘40
  3. Το 2006

Video:

  1. To πρώτο σήμα τής τηλεόρασης τού Ε.Ι.Ρ. (Μικρό απόσπασμα από το ντοκυμανταίρ τού Σταύρου Στρατηγάκου “Κλείσε τα μάτια για να δεις” για την ιστορία τού ραδιοφώνου στην Ελλάδα, με αφορμή τα 70 χρόνια τής Ελληνικής Ραδιοφωνίας.) https://youtu.be/SeCULM3LNiw
  2. Μουσική υπόκρουση στην τραγωδία του Άγγελου Τερζάκη «Θεοφανώ» (1958) https://youtu.be/gR1F9rvfjck
  3. «Φαίνεται μοι κήνος», ένα από τα ποιήματα της Σαπφούς, που μελοποίησε σε τρόπους τής αρχαίας ελληνικής μουσικής. Η απόδοση γίνεται, κατά διδασκαλίαν του, με προσέγγιση της αρχαίας προφοράς. Βίκυ Παπαδημητίου, αρχαία κιθάρα. Γιοβάννα, τραγούδι. (1970, παραγγελία Γ προγράμματος του BBC) https://youtu.be/XUMJNiaKicE

*Ο Αλέξανδρος Α. Λάβδας είναι Νευροβιολόγος, κύριος ερευνητής στο Eurac Research, στο Bolzano

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here