Το αρχέτυπο μητέρα

*Γράφει η Βίκυ Τσιανίκα, δημοσιογράφος, μουσική παραγωγός τρίτου προγράμματος ΕΡΤ

Η μητρότητα είναι ένα αρχέτυπο που μοιράζεται όλο το ανθρώπινο
γένος. Οι γυναίκες θέλουν να κάνουν παιδιά, ανεξαρτήτως εποχής και
πολιτισμού. Όλοι οι πρόγονοί μας είχαν μια μητέρα και μεγαλώσαμε σε
ένα περιβάλλον όπου η μητέρα κι οι άλλες μητρικές φιγούρες ήταν
παρούσες. Άλλωστε, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να επιβιώσουμε χωρίς τη
σύνδεσή μας με μια τροφό, ειδικά στα πρώτα χρόνια της ζωής μας που
είμαστε αβοήθητα βρέφη.
Το βρέφος στρέφεται ενστικτωδώς στο μητρικό στήθος. Έτσι, το
αρχέτυπο της μητέρας, είναι η ενσωματωμένη δυνατότητα που έχουμε
να αναγνωρίζουμε μια συγκεκριμένη σχέση, αυτή της «μητρότητας».
Μια σχέση καθοριστική για την ανάπτυξη και εξέλιξη της ανθρώπινης
ύπαρξης.

Στην αρχαία Ελλάδα η Ρέα λατρεύεται σαν η Μητέρα των Θεών και
σαν η πρώτη μητέρα καθώς φαίνεται να είναι η πρώτη που γέννησε με
τοκετό και ανάθρεψε τα παιδιά της με μητρικό γάλα. Επίσης ήταν
γυναίκα και αδελφή του τιτάνα Κρόνου. Δίπλα στον Κρόνο καθόριζε τη
ροή των πραγμάτων (Ρέα = αυτή που ρέει), καθόριζε μέσα στο βασίλειο
του Κρόνου-Χρόνου την κίνηση και τη διαδοχή. Αργότερα, έγινε η θεά
της γονιμότητας και από τα σπλάχνα της βγήκαν οι πρώτοι Ολύμπιοι
θεοί, Εστία, Δήμητρα, Ήρα, Άδης, Ποσειδώνας, Δίας
Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν τιμές στη Ρέα κάθε άνοιξη καθώς ήταν και
θεά της γης και της γονιμότητας.
Στην σύγχρονη Ελλάδα, γιορτάστηκε για πρώτη φορά η Γιορτή της
Μητέρας στις 2 Φεβρουαρίου του 1929, για να συνδυαστεί η Γιορτή

αυτή με τη χριστιανική γιορτή της Υπαπαντής. Τελικά, κατά τη διάρκεια
της δεκαετίας του 1960, η γιορτή μεταφέρθηκε από τις 2 Φεβρουαρίου
στη δεύτερη Κυριακή του Μαΐου. Έτσι, κάθε δεύτερη Κυριακή του
Μαΐου έχει καθιερωθεί να γιορτάζουν οι μητέρες όλου του κόσμου και
είναι μια γιορτή με συμβολικό χαρακτήρα.

ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΜΗΤΕΡΑ.
Όταν αναφερόμαστε σε αρχέτυπα τα οποία είναι ασυνείδητα
σύμβολα η αναφορά αυτή πάντα εμπεριέχει τον κίνδυνο της
υποκειμενικότητας διότι αναφερόμαστε σε αυτά από το οπτικό πρίσμα
της συνειδητότητας οπότε πέφτουμε εξ ορισμού σε μία αντίφαση …
παραδόξως όμως τα αρχέτυπα είναι μία εσωτερική πραγματικότητα η
οποία λειτουργεί πέρα από τα όρια του συνειδητού. Το συλλογικό
υποσυνείδητο είναι γεμάτο από αρχετυπικά σχήματα, που μοιράζεται
όλο το ανθρώπινο γένος.
Η Δρ Μπόλεν γοητεύτηκε από την ελληνική μυθολογία και ανακάλυψε
μέσα της έναν μεγάλο αρχετυπικό θησαυρό εμβαθύνοντας ιδιαίτερα
στα αρχέτυπα που συνδέονται με το ελληνικό 12θεο. Κάθε ένας από
τους Ολύμπιους θεούς και θεές αντιπροσωπεύουν ένα «μαγικό
κοστούμι-ρόλο» που ενορχηστρώνει μυστικά τη συμπεριφορά των
γυναικών και των ανδρών. Κατά τη γνώμη της τα βρέφη γεννιούνται με
χαρακτηριστικά προσωπικότητας τα οποία συμφωνούν με κάποια από
τα θεϊκά αρχέτυπα π.χ. είναι συντροφικά όπως η Ήρα ή ικανά να
περνούν την ώρα τους μόνα τους όπως η Εστία, είναι σοβαρά και
«ώριμα» σαν την Αθηνά ή τσαχπίνικα και παιχνιδιάρικα Το υποταγμένο
κοριτσάκι που θέλει να κάνει ό,τι του ζητά η μαμά υπακούει στο
αρχέτυπο της Περσεφόνης αντίθετα από εκείνο που, συντονισμένο με
το αρχέτυπο της ανεξάρτητης Άρτεμης, θέλει να πάρει τους δρόμους
μόνο του για να εξερευνήσει τη γη .
Ο Jung υποστηρίζει πως στην αρχή η σχέση αυτή είναι αφηρημένη, και
πως πιθανότατα προβάλουμε το αρχέτυπο έξω στον κόσμο προς το
πρόσωπο που μας φροντίζει, και που, συνήθως είναι η μητέρα μας.

Ένα αρχέτυπο, ακόμα και όταν δεν έχει ένα συγκεκριμένο υπαρκτό
πρόσωπο στη διάθεση του, τείνουμε να το προσωποποιούμε και να το
μεταφέρουμε σε κάποιο χαρακτήρα της μυθολογίας. Έτσι, ο
χαρακτήρας αυτός συμβολίζει το αρχέτυπο.
Η θεά Δήμητρα, που το όνομά της Δα-μητηρ εμπεριέχει την μητέρα,
αναπαριστά το μητρικό ένστικτο το οποίο ικανοποιείται μέσα από την
εγκυμοσύνη και την τεκνοποίηση, ή από την παροχή φυσικής,
ψυχολογικής ή πνευματικής τροφής στους άλλους. Το δυνατό αυτό
αρχέτυπο μπορεί να καθορίσει την πορεία που θα πάρει η ζωή μιας
γυναίκας, μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στους άλλους
ανθρώπους στη ζωή της, και μπορεί να την προδιαθέσει για κατάθλιψη
σε περίπτωση που η ανάγκη της να γίνει μητέρα απορριφθεί ή
ματαιωθεί. Μια γυναίκα με ισχυρό το αρχέτυπο της θεάς Δήμητρας,
ποθεί να γίνει μητέρα, και όταν γίνει, νιώθει πλήρης μέσα από αυτό το
ρόλο.
Ο Jung εφάρμοσε τη θεωρία του για το συλλογικό υποσυνείδητο και τα
αρχέτυπα στη λογοτεχνία και υποστήριξε ότι σε ένα αληθινά συμβολικό
έργο τέχνης η πηγή των εικόνων δεν βρίσκεται στο προσωπικό
υποσυνείδητο του συγγραφέα αλλά στον χώρο της ασύνειδης
μυθολογίας, της οποίας τα αρχέγονα περιεχόμενα αποτελούν κοινή
κληρονομιά της ανθρωπότητας. Στις μυθολογίες όλων των πολιτισμών
καθώς και στα όνειρα και στα λογοτεχνικά δημιουργήματα
παρουσιάζονται αυτές οι αρχέγονες εικόνες ή αρχέτυπα, που δεν
ανήκουν στο ατομικό πνεύμα ή στο πνεύμα του συγκεκριμένου
πολιτισμού αλλά στο αχανές ασύνειδο πνεύμα, που αποτελεί το
υπόστρωμα όλων των επιμέρους ατομικών πνευμάτων.
Το αρχέτυπο της μητέρας και η επιστήμη.
Η θέση της μητέρας στην ανθρώπινη κοινωνία.
Έχουμε συνειδητοποιήσει τον ουσιαστικό της ρόλο;
Αναγέννηση: καθετί ακολουθεί έναν αναπόφευκτο κύκλο εξέλιξης.
Διαβαίνουμε ένα ανοδικό εξελικτικό σπειροειδές. Κάθε χειμώνα τον
διαδέχεται η άνοιξη. Κατά πόσο βιώνουμε συνειδητά αυτή την πορεία;

Πνεύμα: μια άλλη πραγματικότητα υπάρχει πίσω από αυτή της υλικής
μας έκφρασης. Από την παιδική ηλικία θα μεταφέρεται μέσα από τα
παραμύθια.
Άραγε, αντιλαμβανόμαστε τη σημαντικότητα μιας τέτοιας αλήθειας;
Υπάρχουν μέσα στην ψυχή μας εικόνες, όπως αυτή της μητέρας, που
βρίσκονται εκεί χαραγμένες ανεξίτηλα από την πρώτη στιγμή της
γέννησής μας.

Ο Jung δεν βλέπει στα διανθρώπινα και διαχρονικά σύμβολα απλώς την
επιβίωση ορισμένων μορφών σκέψης, αλλά για αυτόν τα αρχέτυπα είναι
ανεξάρτητες οντότητες, που δομούν το συλλογικό υποσυνείδητο. Αυτές
οι οντότητες είναι άφθορες στην ουσία τους και συνιστούν τον
ακλόνητο άξονα γύρω από τον οποίο η ανθρώπινη ψυχή περιστρέφεται
πραγματοποιώντας τις αναρίθμητες παραλλαγές της.
Donald Winnicott, παιδοψυχίατρος, ένας από τους πρωτοπόρους που
έκαναν τη μετάβαση από την ιατρική στην ψυχολογία του παιδιού:
«Η φυσιολογική ανάπτυξη του ατόμου διευκολύνεται από την
ικανότητα της μητέρας να λειτουργεί ως καθρέφτης, δηλαδή να
αντικατοπτρίζει τι είναι το βρέφος. Έτσι δίνει δύναμη στο αδύναμο εγώ
του βρέφους και το προστατεύει από την πρόωρη συνειδητοποίηση ότι
είναι χωριστό από τη μητέρα ον.
Με τη δύναμη αυτή ο άνθρωπος ξεδιπλώνει τον αληθινό του εαυτό,
νιώθει ζωντανό, γίνεται αυθόρμητος και δημιουργικός».
John Bowlby, ψυχολόγος, ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, δημιουργός της
θεωρίας του δεσμού, ανάμεσα στο βρέφος και το πρόσωπο φροντίδας:
«Τα βρέφη και τα νεαρά παιδιά είναι σημαντικό να βιώσουν μια θερμή,
οικεία και συνεχή διαρκή σχέση (δεσμός) με ένα πρόσωπο φροντίδας
(κυρίως μητέρα) στο πλαίσιο της οποίας και τα δύο μέλη βιώνουν
ικανοποίηση και απόλαυση. Η μη σύναψη αυτής της μοναδικής σχέσης

μπορεί να έχει σημαντικές και ανεπανόρθωτες συνέπειες στην ψυχική
υγεία του ατόμου στο μέλλον».
Η μητέρα (ή η απουσία της) διαδραματίζει έναν σπουδαίο ρόλο στην
πορεία του κάθε ατόμου. Μέχρι και το τέλος της ζωής μας, αναζητούμε
ακόμα την αποδοχή και το μητρικό χάδι, σα να είμαστε πάλι 4 ετών .
Η μητέρα σήμερα.
Σε μια εποχή που οι προκλήσεις είναι τεράστιες η μάνα είναι εκείνη που
μεταλαμπάδευε το φως και την γνώση στο σπλάχνο της .. Είναι η
Ρίζα… και είναι η ίδια που θα βοηθήσει να ανοίξει τα Φτερά του το
παιδί της . Είναι ο βατήρας που θα πατήσει για να απογειωθεί .
Οι ρόλοι της μητέρας και οι υποχρεώσεις που καλείται να
διεκπεραιώσει πολλοί και διαφορετικοί. Παρόλες τις αντικειμενικές
δυσκολίες αγωνίζεται να δώσει ελπίδα στο παιδί της για μια
καλύτερη ποιότητα της ζωής.
Δίνει ένα μέλλον σε όλους.
Η μητέρα είναι η δημιουργός του μέλλοντος .
Σημαντικό όμως είναι να γνωρίζει την σπουδαιότητα του ρόλου της.
Ότι μπορεί να γίνει μια καλή μητέρα, μια άξια δημιουργός υγιών
παιδιών με ολοκληρωμένη προσωπικότητα.
Προϋπόθεση για όλα αυτά είναι πρωτίστως , να έχει μια καλή σχέση με
τον εαυτό της, την κατάλληλη παιδεία, την αγάπη και την γνώση ώστε
να προάγει την καλή ανάπτυξη και εξέλιξη της προσωπικότητας του
παιδιού της, συμβάλλοντας έτσι στην ύπαρξη μια υγιούς και δίκαιας
κοινωνίας .

ΒΙΚΥ ΤΣΙΑΝΙΚΑ
ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ ΕΡΤ
ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΟΣ ΕΚΠΑ- ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ.

Print Friendly, PDF & Email