Τα μετανεωτεριστικά χαρακτηριστικά της εποχής έχουν καταστήσει απαραίτητη την ανάπτυξη μιας νέας μορφής διπλωματίας, η οποία είναι πολιτιστικού χαρακτήρα. Η διπλωματία αυτή δεν έχει ως βασική συνισταμένη το οικονομικό όφελος, αλλά την ουσιαστική επαφή μεταξύ των χωρών, μέσω των αξιών, των αναγκών και των συμβόλων τους. Η «Πολιτιστική Διπλωματία» προσεγγίζει την εξωτερική πολιτική μιας χώρας μέσα από την εμβάθυνση της ιστορίας και του παρόντος της, και όχι μέσα από την τυπική θεώρηση αυτών. Έτσι, οι συμβολισμοί, οι μύθοι, η τέχνη, η λογοτεχνία, ο αθλητισμός, η σημειολογία των σιωπηλών αρχαιοτήτων, αποκτούν νόημα ηχηρό, το οποίο η πολιτιστική διπλωματία καλείται να αποκρυπτογραφήσει.

Ο αθλητισμός είναι ανάμεσα σε αυτούς τους κώδικες που μπορούν να αποκαλύψουν τα μυστικά τους. Αν και έχει ταυτιστεί συνειρμικά με την σωματικότητα, δεν πρέπει να ξεγελάσει με αυτή την ταύτισή του. Δεν είναι, δηλαδή, μια απλή σωματικότητα, είναι ένας άνθρωπος που μιλεί με το σώμα του, ή ένα σώμα που αποκαλύπτει τον άνθρωπο. Είναι τα ανθρώπινα μέλη που δένονται με τον κορμό, σε ένα σύνολο. Όχι κατά τη στιγμή της εργασίας, της υποχρέωσης και του καθήκοντος. Όχι τη στιγμή που συναλλάσσεται, αγοράζει ή πουλάει. Είναι η στιγμή που διαθέτει οικειοθελώς τον εαυτό του. Η στιγμή της ανάπαυλας, που ο ίδιος αποφασίζει εκούσια να της δώσει ενεργητική μορφή. Ή και η στιγμή της αναμέτρησης. Με τον εαυτό του, με τον άλλο, με την ακινησία, με το χρόνο. Η στιγμή που ο άνθρωπος αποφασίζει να τρέξει ή να περπατήσει ή να κολυμπήσει, αντί να βουλιάξει μπροστά στην τηλεόραση, είναι μια επαναστατική στιγμή απέναντι στην τεμπελιά του. Προσφέρει ένα δώρο στο σώμα του. Κάνει κάτι που κανείς δεν μπορεί να του το πάρει, είναι ένα έργο που το οικειοποιείται απόλυτα ο ίδιος.

Όταν μάλιστα συναντιέται με άλλους σε αθλητικούς αγώνες, μοιράζεται με τόσους την ίδια επιλογή. Ό,τι και να συμβεί εκείνη την ώρα στον κόσμο θα το αντιμετωπίσει μαζί τους. Μοιράζονται, μέσα σε διαφορετικά σώματα, τον ίδιο χρόνο. Η συμμετοχή του ανθρώπου σε αγώνες του δίνει την αίσθηση της συνανθρώπινης παρουσίας. Είναι εκεί όχι για να τσακωθεί, να υβρίσει, να προσβάλλει, ούτε και για να προσβληθεί. Είναι εκεί όχι για κάτι αρνητικό, για κάτι άσχημο, αλλά απλώς για να δώσει και τη δική του ενέργεια σ’ έναν αθλητικό αγώνα, έχοντας όμως την επίγνωση ότι ο αγώνας αυτός δεν είναι ένας καθοριστικός αγώνας για τη ζωή του, ούτε ο μοναδικός, ούτε κι ο τελευταίος. Είναι ένα παιγνίδι, στο οποίο ο ίδιος προσήλθε υποκινούμενος από την ελεύθερη βούλησή του, και από όπου μπορεί το ίδιο ελεύθερα να απέλθει ανά πάσα στιγμή.

Η συμμετοχή στον αθλητικό αγώνα συμβολίζει την ίδια την ζωή. Έτσι, τρέχει και αγωνίζεται ως άτομο, σεβόμενος όμως ότι δίπλα του άλλοι, άγνωστοι συνάνθρωποι, γίνονται οικείοι καθώς μοιράζονται την ίδια προσπάθεια. Όποιος αξίζει περισσότερο σ’ αυτή τη φάση θα κερδίσει τον αγώνα. Αλλά κι αν χάσει, τι πειράζει; Θα ανασυνταχθεί, θ’ αναμετρήσει τα λάθη του, κι ίσως η εμπειρία της ήττας τον οδηγήσει στη νίκη του επόμενου αγώνα. Έτσι ακριβώς είναι κι η ζωή του ανθρώπου. Πότε κερδίζει και πότε χάνει κανείς, δεν είναι όλα επίπεδα. Κι ούτε είναι ανθρώπινο να κερδίζει κανείς παντού τους πάντες.

Πολλές φορές, μάλιστα, εκείνοι που (επιθυμούν να) κερδίζουν παντού τους πάντες είναι αφύσικοι, είναι υπερ-άνθρωποι, κατασκευασμένοι. Η επιθυμία να κερδίζει κανείς πάντοτε, να σπάζει τα υπερ-ανθρώπινα ρεκόρ, να στέφεται από αλλεπάλληλες επιτυχίες, δεν είναι υγιής. Ίσως μάλιστα είναι και εμμονή. Το κέρδος, άλλωστε, έχει διαβρώσει συνειδήσεις, σε όλους τους τομείς. Ο γρήγορος πλουτισμός, οι υλικές απολαύσεις, η ρέμπελη ζωή, λειτουργούν ως φαρμακερά βέλη που εισχωρούν στην ψυχή, όπως το σκουλήκι στο μήλο, που περιγράφει ο Καζαντζάκης, και κατατρώνε την αγνότητα της επιλογής.

Έτσι γίνεται και στον αθλητισμό. Κι έστω οτι προσπαθεί κανείς, με δυσκολία, να κατανοήσει τα αίτια της διάβρωσης που ανακαλύπτει σε μια δραστηριότητα επαγγελματική, από την οποία ο άλλος επιδιώκει να αποσπάσει όσο το δυνατόν περισσότερο όφελος. Μπορεί, όμως, να δώσει ελαφρυντικά και σε μια δραστηριότητα φυσική, ψυχαγωγίας, χαράς, παιγνιδιού, όπως είναι ο αθλητισμός, όταν ανακαλύπτει την κοροϊδία του ντόπινγκ και των φαρμακευτικών ουσιών, την αναίδεια του αθλητή και των παραγόντων; Δεν είναι όλο αυτό το σύστημα μια απάτη; Δεν έχουμε, όμως, ευθύνη όλοι μας; Πόσο διαβρωμένη πρέπει να είναι η σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία, αφού καταφέραμε παγκοσμίως να διαβρώσουμε ακόμη και το παιγνίδι;

Είναι δύσκολο άθλημα η αυτοκριτική. Και πιο δύσκολη είναι η αυτογνωσία. Όλα είναι ζήτημα παιδείας. Επιπλέον, τουλάχιστον στην Ελλάδα, είναι και ζήτημα πολιτισμού. Κάθε αδικία, παράβαση, κλοπή, ψευτιά, ψευδορκία, δολοπλοκία, σε κάθε τομέα καθώς και στον αθλητισμό, είναι αποκήρυξη του πανάρχαιου πολιτισμού μας. Εκείνοι, χωρίς τεχνολογικά μέσα, καλλιέργησαν τόσο υψηλές αξίες, που παρέμειναν διαχρονικές. Ο αρχαίος αθλητισμός συνιστούσε ιερό όρκο, ηθική υποχρέωση, ψυχική και σωματική αριστεία. Όταν θυμηθεί κανείς την εγκράτεια των αρχαίων Ελλήνων, το σεβασμό, την αυτάρκεια, τη γενναιότητα, τη σύνεση, το ήθος, οφείλει και να εμφορείται απ’ αυτές τις αρχές, ώστε να είναι αντάξιός τους. Δεν αρκεί, κανείς να επικαλείται θεωρητικά την ελληνική αρχαιότητα, θα πρέπει και να εφαρμόζει τις βασικές αρχές στην πράξη.

Ο αθλητισμός, ως ενεργή και αναγκαία κοινωνική δραστηριότητα, μπορεί να αποβεί ένα ισχυρό μέσον πολιτιστικής διπλωματίας μεταξύ των χωρών. Η γλώσσα του σώματος μπορεί να είναι διεθνής, και ν’ αποτελέσει την αφορμή για την ανάπτυξη σχέσεων, την ανταλλαγή πολιτιστικών έργων και, κυρίως, για την αξιοποίηση της σημαντικής ολυμπιακής κληρονομιάς. Η Αρχαία Ολυμπία προσέδωσε πνευματικό περιεχόμενο στη σωματικότητα του ανθρώπου, συνέδεσε φιλοσοφικά και πρακτικά την ψυχική και τη σωματική πλευρά του ανθρώπου, και δημιούργησε την τέλεια αποτύπωση του αθλητή στην τέχνη. Ο σύγχρονος ολυμπιακός αθλητισμός, που σε παγκόσμιο επίπεδο συγκινεί και θαυμάζεται, δεν αποτελεί  παρά ένα επιγέννημα της Ολυμπίας και του αρχαίου κόσμου, και βασίζεται στις παραδόσεις ενός έθνους.

Ο αθλητισμός, διαθέτει, κατά συνέπεια, έναν λόγο, που έρχεται από το παρελθόν, και φέρει τα αρχαία αγνά και αυθεντικά χαρακτηριστικά του. Μπορεί να ξαναγίνει αυθεντικός; Μπορεί να μη φθαρεί από τα κυκλώματα; Η παγκόσμια πολιτιστική και διπλωματική γλώσσα του αθλητισμού, αν είναι δυνατή, θα πρέπει να είναι αντίθετη στα συμφέροντα που επιχειρούν την αλλοίωσή του. Ο αθλητισμός μπορεί να διαδραματίσει έναν θετικό ρόλο στην ανθρωπότητα, να επηρεάσει τον πολιτισμό, και να επιδιώξει την παγκόσμια ειρήνη. Αυτή είναι η ουσία του. Η πολιτιστική διπλωματία θα πρέπει δυναμικά να αναζητήσει, αδιαπραγμάτευτα, το υγιές πνεύμα του.

 

 

 

 

 

Κωνσταντίνα Γογγάκη

Επίκουρη Καθηγήτρια Φιλοσοφίας του Αθλητισμού

Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email