Oι μείζονες πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές προτού ακόμα εκδηλωθούν στο πεδίο των μαχών συντελούνται εσωτερικά, σε ένα επίπεδο πνευματικότερο, του οποίου η απειροδυναμία απελευθερώνει κάθε μορφή νοήματος που παραμένει εγκλωβισμένο στην ανθρώπινη συνείδηση. Ως εκ τούτου, στην ιστορία οι βροντές των κανονιών ενορχηστρώνονταν πρώτα στις μεγάλες μουσικές και θεατρικές σκηνές, οι επαναστάσεις των λαών ειπώνονταν από τους συγγραφείς, κατά τρόπο γλαφυρό και ευεπή, στις σελίδες των λογοτεχνικών τους βιβλίων, οι ήρωες ξαναζωντάνευαν μέσω των μεγάλων ποιητών και σύμπας ο κόσμος ανανέωνε το βλέμμα του στα πράγματα μέσα από τους πίνακες των έργων τέχνης των. Υπό αυτή την έννοια, η μορφή που δίνει στο συναίσθημα η τέχνη, αλλά και η δυναμική που αναπτύσσεται μέσα από τα σύμβολά της, δημιουργεί κοινωνικές ευαισθησίες μέσα από τις οποίες υψώνεται ένας νέος κόσμος. Ένας τοκετός που γεννά πολιτισμό και ως εκ τούτου, μια νέα σχέση με το χρόνο. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία οι καινούργιες ιδέες αναμετριούνται με τις δοξασίες, οι αξίες παίρνουν τη θέση των ενστίκτων και οι παλαιοί μύθοι ανασημασιοδοτούνται στο συλλογικό ασυνείδητο ενός λαού. Ο συμβολικός λόγος της τέχνης έχει τη δύναμη να αναπλάθει τη ψυχή ενός λαού κατά τρόπο που δεν μπορεί να πετύχει ο εκπεφρασμένος λόγος. Για τον λόγο αυτόν, ένα κοντσέρτο του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, μια Μαντόνα του Μιχαήλ Αγγέλου ή μια προσωπογραφία του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, μπορούν να γίνουν αντιληπτά σε οποιονδήποτε χωρίς να κατανοεί γερμανικά, ιταλικά ή ελληνικά. Σε αυτή τη λεπτή απόχρωση έγκειται η ειδοποιός διαφορά μεταξύ της πολιτιστικής διπλωματίας και της παραδοσιακής. Διάκριση η οποία γίνεται βαθύτερα αντιληπτή στη σύγκριση μεταξύ ενός πίνακα ζωγραφικής και μιας φωτογραφίας. Όπως θα έλεγε ο Χάνς Μόργκενθάου η φωτογραφία δείχνει τα πάντα διά γυμνού οφθαλμού, ενώ το έργο τέχνης φανερώνει την ανθρώπινη ουσία του προσώπου που απεικονίζεται στον πίνακα.

  Το έργο τέχνης αντλεί τα σύμβολά του από τον κόσμο των ιδεών και αποτελεί το σημείο επαφής με το εσώτερο είναι ενός λαού. Ανανεώνει το βλέμμα του για τα πράγματα και δημιουργεί μια νέα προοπτική στην ιστορία που μας υποχρεώνει να παρατηρούμε τον εαυτό μας βγαίνοντας έξω από αυτόν. Αποκτά δε ιδιάζουσα σημασία στην πολιτιστική διπλωματία εφόσον μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές, τα αιτήματα κάθε εποχής και τον τρόπο με τον οποίο αυτά επικοινωνούνται. Η ιστορία βρίθει τέτοιων παραδειγμάτων. Στον πίνακα του Άλμπρεχτ Ντυρέρ, επί παραδείγματι, απεικονίζεται η μάχη του Αρχάγγελου Μιχαήλ, αρχηγού του στρατεύματος του Θεού εναντίον του Δράκοντα με τα 7 κεφάλια, όπου κάθε κεφάλι συμβολίζει ένα από τα 7 θανάσιμα αμαρτήματα. Συμβολισμός που αναφέρεται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη και κατοπτρίζει τη γενική δυσαρέσκεια που επικρατούσε στη Γερμανία η οποία οδήγησε στην μεταρρύθμιση του Λουθήρου. Ένα ακόμα παράδειγμα είναι η εισβολή των στρατευμάτων του Ναπολέοντα Βοναπάρτη στην Ισπανία το έτος 1808. Η εξέγερση των μαδριλένων, η βίαιη καταστολή της από τα γαλλικά στρατεύματα και οι μαζικές εκτελέσεις Ισπανών πατριωτών ώθησαν τον Ισπανό ζωγράφο Φρανσίσκο Γκόγια στη δημιουργία ενός από τους πιο επαναστατικούς πίνακές της εποχής του: «Η 3η Μαΐου 1808». Ένα έργο τέχνης μέσα από το οποίο ο καλλιτέχνης αναπαριστά τη θλίψη αλλά ταυτοχρόνως και την αντίσταση του Ισπανικού λαού στην καταπίεση των Γάλλων κατακτητών. Ο ζωγράφος της ιταλικής ενοποίησης, Τζιάκομο Κάζα, είναι ένα ακόμα περίτρανο παράδειγμα. Στον πίνακά «Αλληγορία της Ιταλικής ενοποίησης» απεικονίζεται στο κέντρο του καμβά ο βασιλιάς της Ιταλίας Vittorio Emanuele II και δίπλα του στέκονται δύο γυναίκες που τον επευφημούν. Είναι η Λομβαρδία και το Βένετο οι οποίες απεικονίζονται με αλυσίδες στα χέρια τους λόγω της αυστριακής κατοχής. Δίπλα τους οι δύο πρωταγωνιστές της Ιταλικής Ενοποίησης, ο Τζιάκομο Γκαριμπάλντι και ο Καμίλο Καβούρ. Ο Γάλλος ζωγράφος Εντουάρ Μανέ, υπέρμαχος της Δημοκρατίας και των πολιτικών ελευθεριών που έμεινε στην ιστορία ως ο πατέρας του ιμπρεσιονισμού, άσκησε δριμεία κριτική στον αυτοκράτορα Ναπολέοντα Γ’ με αφορμή την πολιτική που ο τελευταίος ακολούθησε στο Μεξικό με το έργο του «Η εκτέλεση του Μαξιμιλιανού».

  Εξίσου σημαντικοί είναι οι συμβολισμοί που κυριαρχούν στο έργο του Ευγένιου Ντελακρουά, «Η ελευθερία οδηγεί τον λαό». Ένα έργο που αποτέλεσε «οδόφραγμα» στην απολυταρχία του Βουρβώνου βασιλιά Καρόλου Ι, ανέδειξε την αξία της ελευθερίας εμπνέοντας ανθρώπους του πνεύματος όπως τον Βίκτωρ Ουγκώ, τον γλύπτη του αγάλματος της ελευθερίας Ωγκύστ Μπαρτολντί ή ακόμα και πιο σύγχρονους πολιτικούς όπως οι Γάλλοι πρωθυπουργοί Ντε Γκώλ και Φρανσουά Μιτεράν οι οποίοι χρησιμοποίησαν αυτή την εικόνα ως σύμβολο της πολιτικής τους εκστρατείας, ενέπνευσε το φοιτητικό κίνημα του γαλλικού Μάη και τυπώθηκε στο γαλλικό χαρτονόμισμα των 100 φράγκων Συνεπώς, μιλάμε για ένα σύμβολο ριζωμένο βαθιά μέσα στη γαλλική ψυχή στο οποίο ενσαρκώθηκε η νεοτερική αντίληψη περί ελευθερίας. Τα έργα του Ντελακρουά συνέβαλαν καθοριστικά στη διάδοση των αιώνιων ιδανικών της ελευθερίας και της δικαιοσύνης διεθνώς. Στην περίπτωση της Ελλάδος πίνακες όπως «Η σφαγή της Χίου», «Ο Μπότσαρης αιφνιδιάζει τους Τούρκους στο στρατόπεδο τους», «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», «Η μάχη του Γκιαούρη και του Χασάν», εμπνευσμένο από το ποίημα «Ο Γκιαούρης» του Λόρδου Βύρωνα, ταύτισαν την Ελληνική επανάσταση του 1821 με τα ιδανικά της Γαλλικής επανάστασης και ευαισθητοποίησαν την κοινή γνώμη στην Ευρώπη κινητοποιώντας τον φιλελληνισμό.

  Στον 20ο αιώνα οι δύο μεγάλοι πόλεμοι συγκλόνησαν την Ευρωπαϊκή Ήπειρο, έσπειραν τον θάνατο σε εκατομμύρια ανθρώπους και κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Επί παραδείγματι, ο ανεκτίμητης αρχιτεκτονικής αξίας Γαλλικός καθεδρικός ναός του Ρέιμς ο οποίος βομβαρδίστηκε από τους Γερμανούς το 1914, αποτέλεσε σημείο συμφιλίωσης όταν τον Ιούλιο του 1962 ο Γάλλος πρωθυπουργός Charles de Gaulle και ο Γερμανός καγκελάριος Konrad Adenauer προσήλθαν στον ναό και προσευχήθηκαν μαζί. Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι αποτέλεσαν την πηγή δημιουργίας και έμπνευσης πολλών καλλιτεχνών της εποχής. Η συμμετοχή του Γερμανού ζωγράφου Ότο Ντίξ στη μάχη του Σόμμ, μια από τις φονικότερες του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, επηρέασε βαθιά τον ίδιο και τη χαρακτική του τέχνη με θέματα και στοιχεία που άντλησε από το μέτωπο του πολέμου. Τα δηλητηριώδη χημικά αέρια, το νέο όπλο των Γερμανών κατά τη διάρκεια του Α’ παγκοσμίου πολέμου, που παρά της απαγόρευση της Σύμβασης της Χάγης, χρησιμοποιήθηκε με απώτερο στόχο να πλήξει ψυχολογικά τον εχθρό προκαλώντας ασφυξία στους στρατιώτες της άλλης πλευράς, οι εικόνες τραυματισμένων στρατιωτών από εγκαύματα καθώς και οι φονικές μακροχρόνιες μάχες στα χαρακώματα, ενέπνευσαν τον Ότο Ντίξ στο έργο του «Στρατεύματα προελαύνουν μέσα σε αέρια». Ένα ακόμα σπουδαίο αντιπολεμικό έργο είναι το «πρόσωπο του πολέμου» του Σαλβαντόρ Νταλί, πίνακας ο οποίος ολοκληρώθηκε μεταξύ δύο πολέμων, του Ισπανικού εμφύλιου και του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου. Την ίδια περίοδο η Ιταλο-Γερμανική αεροπορία ισοπέδωσε την κωμόπολη Γκερνίκα της Ισπανίας ανοίγοντας στους εθνικιστές του Φράνκο τον δρόμο για το Μπιλμπάο. Η Γερμανία είχε ως στόχο να ισχυροποιήσει τη στρατηγική της θέση στην Ισπανία εξαιτίας της επικείμενης εισβολής της στη Γαλλία και να εξασφαλίσει τα ορυχεία σιδήρου που αποτελούσαν την πρώτη ύλη για τη Γερμανική πολεμική μηχανή. Η ολοσχερής καταστροφή της πόλης Γκερνίκα ενέπνευσε τον Πικασό να ζωγραφίσει το έργο που θα έμενε στην ιστορία για τον αντιπολεμικό του χαρακτήρα. Ο ίδιος ζωγράφος, μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ήταν εκείνος που κατέστησε το περιστέρι σύμβολο παγκόσμιας ειρήνης ύστερα από πρωτοβουλία που ελήφθη στο Συνέδριο Παγκόσμιας Ειρήνης στο Παρίσι το 1949.

  Ως εκ τούτου, έχει ιδιαίτερη σημασία να αντιληφθούμε πως η συνεισφορά της τέχνης στην ανθρώπινη ιστορία δεν έγκειται μόνο στην καλλιτεχνική αξία ενός έργου, αλλά πρωτίστως στη δημιουργία ενός αφηγήματος γύρω από τα πράγματα. Δηλαδή, στη δεξιοτεχνία και την ακρίβεια με την οποία αποτυπώνεται το συναίσθημα ενός ολόκληρου λαού πάνω στον καμβά, την ικανότητα να μεταπλάθει τον κόσμο και να δημιουργεί καινούργιες συμπάθειες, ανατρέποντας τα εις βάρος του στερεότυπα. Αυτό καθιστά την πολιτιστική διπλωματία τέχνη και τον καλλιτέχνη, άτυπο διπλωμάτη.

Πέτρος Καψάσκης

Επίσημη πηγή: kathimerini.gr

Print Friendly, PDF & Email