2017 © Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας - Hellenic Institute of Cultural Diplomacy - BrandaLab

του Πέτρου Παπαποστόλου

Δρ. Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών, Θεολόγος

Η  ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ  ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ  ΤΟΥ  ΠΛΑΤΩΝΑ

   Η φιλοσοφία του Πλάτωνα αποτελεί θεμέλιο λίθο στην ιστορία της παγκόσμιας διανόησης. Είναι ευρέως γνωστό ότι η σκέψη του Αθηναίου φιλοσόφου (427- 347 π. Χ.) προβάλλει ως ένα άρτιο διανοητικό σύστημα, το οποίο εγκαινίασε το ρεύμα του Ιδεαλισμού και επηρέασε γενεές και γενεές στοχαστών σε όλη την οικουμένη. Στον 5ο και τον 4ο π. Χ. αιώνα η ιδεαλιστική σκέψη του Πλάτωνα συμπλήρωσε, ένωσε, εξέλιξε και υπερκέρασε όλες τις τρέχουσες ελληνικές φιλοσοφικές προτάσεις (προσωκρατικοί φυσικοί φιλόσοφοι, ορφικοί, πυθαγόρειοι, Σοφιστές), δίνοντας μέσα από 36 τίτλους βιβλίων («πλατωνικοί Διάλογοι») ένα ολοκληρωμένο σύστημα φιλοσοφίας, που κάλυπτε και έδινε απαντήσεις σε ένα ευρύ φάσμα αλληλοεξαρτώμενων πεδίων: Από τον ανώτερο κόσμο των Ιδεών, τη μεταφυσική και την αθανασία των ψυχών, μέχρι την πολιτειακή δομή, την ψυχολογία των πολιτευμάτων, την ανθρώπινη κατάσταση, την ψυχική φυσιολογία, την ηθική, τη λογική, τα μαθηματικά, την εκπαίδευση κ. α. Κοινώς, η Φιλοσοφία στο σύνολό της, και για πρώτη φορά στην ιστορία της, συστηματοποιείται και μπορεί να παρουσιάζεται ως επιστήμη μέσα από ένα εμβριθές και ογκώδες έργο, το οποίο στο σύνολό του καταφέρνει να αγκαλιάσει και να αναλύσει σχεδόν όλα τα προβλήματα της εποχής, τόσο σε θεωρητικό όσο σε πρακτικό επίπεδο. Λογική, Φυσική και Ηθική Φιλοσοφία αποτελούν πλέον ένα ενιαίο σύνολο στο έργο του Πλάτωνα, καταθέτοντας στον ερευνητή αλλά και στον απλό αναγνώστη κάθε εποχής ένα συμπαγές ιδεολογικό σύστημα, που θεμελιώνεται πάνω σε αιώνιες Ιδέες (θεωρία των Ιδεών), υπογραμμίζει τη σημασία των μαθηματικών (πυθαγόρειες καταβολές), στηρίζεται στην αθάνατη, ανθρώπινη ψυχή (θεωρία μετενσωμάτωσης), εκφράζεται στις διανοητικές αρετές (φρόνηση, ανδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη), εκδηλώνεται στον τρόπο διακυβέρνησης (ιδανική Πολιτεία) και στοχεύει κάθε στιγμή στο «όντως Ον» που βρίσκεται «επέκεινα της ουσίας» και αποτελεί το «μέγιστο μάθημα» κάθε ερωτικού αναζητητή της αλήθειας (Αγαθόν).

Η σκέψη του Πλάτωνα έγινε εξ αρχής η σημαντικότερη βάση του στοχασμού τόσο σε φιλοσοφικούς, όσο σε επιστημονικούς ή και θεολογικούς κύκλους. Μετά τον θάνατο του φιλοσόφου η γνωστή πλατωνική Ακαδημία, που ιδρύθηκε το 387 π. Χ., συνέχισε το έργο του, και ήταν το μοναδικό φιλοσοφικό ίδρυμα που παρήγαγε ακατάπαυστα ιδέες και αναδείκνυε διδασκάλους μέχρι το κλείσιμό της από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ιουστινιανό το 529 μ. Χ. Πέραν της Ακαδημίας, η πλατωνική σκέψη πέρασε σε όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα διαφόρων εποχών και οι αρχές της αναδιπλώνονται στο Μέσο Πλατωνισμό (Πλούταρχος, Δίων ο Χρυσόστομος, Θέων ο Σμυρναίος κ.α.), εξελίσσονται στο Νεοπλατωνισμό (Πλωτίνος, Πορφύριος, Αμέλιος, Πρόκλος, Ιάμβλιχος, Δαμάσκιος κ.α.), και αναπροσαρμόζονται στη θεολογία των μεγάλων Πατέρων της Ανατολικής (Ωριγένης, Κλήμης Αλεξανδρείας, Μέγας Αθανάσιος, Καππαδόκες Πατέρες, Ιωάννης ο Δαμασκηνός κ.α.) και της Δυτικής Εκκλησίας (Ιερός Αυγουστίνος, Ιερώνυμος, Αμβρόσιος Μεδιολάνων, Τερτυλλιανός κ.α.). Είναι γνωστό ότι οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς των πρώτων μ. Χ. αιώνων σπούδασαν, μελέτησαν και επηρεάστηκαν από το έργο του Πλάτωνα, ενώ οι μεγάλοι Καππαδόκες Πατέρες (Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης) αντλούσαν τόσο από τον Πλάτωνα όσο από τον Αριστοτέλη για τη φιλοσοφική τεκμηρίωση του ορθόδοξου δόγματος στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν τις εκάστοτε αιρέσεις. Στη Δύση, ο Ιερός Αυγουστίνος φρόντισε από νωρίς να «εκχριστιανίσει» τον πλατωνισμό, (4ος– 5ος αιώνας) ενώ πολύ αργότερα ο Σχολαστικισμός (11ος– 13ος αιώνας) επηρεάστηκε κομβικά από τον Πλάτωνα, μολονότι η φιλοσοφική στροφή της εποχής ήταν κατά κύριο λόγο προσανατολισμένη στις θέσεις του Αριστοτέλη (Θωμάς Ακινάτης, Μποναβεντούρα, Άνσελμος του Καντέρμπουρι, Πέτρος Αβελάρδος, Αλβέρτος ο Μέγας, Ιωάννης Ντανς Σκώτος, Γουλιέλμος του Όκκαμ, κ.α). Αλλά και στην Αναγέννηση (15ος– 17ος αιώνας) η φιλοσοφία του Πλάτωνα -και γενικώς των Ελλήνων διανοητών- είναι όχι μόνο καταλυτική (Πλήθων ο Γεμιστός, Βησσαρίων κ.α.), αλλά και ικανή να απομακρύνει την ευρωπαϊκή σκέψη από το σκοταδισμό και να θεμελιωθεί εκ νέου στις διαχρονικές αξίες των Ελλήνων.

Σε όλους τους διανοητές της μοντέρνας Φιλοσοφίας, από τον Καρτέσιο μέχρι και τον μεγάλο Καντ, και από εκεί στους σπουδαίους Γερμανούς Ιδεαλιστές (Χέγκελ, Φίχτε, Σέλλινγκ) αλλά και στους ρομαντικούς και φιλέλληνες ποιητές του 19ου αιώνα (Γκαίτε, Σίλλερ, Χαίλντερλιν κ.α.), ο Πλάτων αποτελεί αναγκαία πνευματική βάση. Ο Ιμμάνουελ Καντ (1724- 1804) εγκαινιάζει τον λεγόμενο γερμανικό Ιδεαλισμό, όπου οι καταβολές της πλατωνικής σκέψης, -αν και αναθεωρημένες, τροποποιημένες και προσαρμοσμένες στο δικό του φιλοσοφικό σύστημα-, είναι εμφανείς και ζωντανές, κληροδοτώντας στους επόμενους φιλοσόφους ένα νέο πνευματικό εχέγγυο, συγχρωτισμένο με τις ανάγκες της εποχής και ικανό να προβεί σε καινούριες κατακτήσεις, απηχώντας, έστω και αμυδρά, τον πλατωνικό στοχασμό.

Ο Πλατωνισμός εν γένει έχει αποδειχθεί χρήσιμος σε όλους τους αιώνες, προαπαιτούμενη γνώση και απαραίτητο θεμέλιο ακόμα και στους φιλοσόφους ή τους στοχαστές που δεν τον ενστερνίστηκαν. Ο σχετικός κατάλογος επιρροών είναι μακρύς, για αυτό ενδεικτικά θα αναφερθούμε στη φιλοσοφία του 20ου αιώνα και στην οντολογία του Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889- 1976), ο οποίος αναθεώρησε όλη την παραδεδομένη μεταφυσική φιλοσοφία και επανεξέτασε ό, τι προηγήθηκε, στρεφόμενος στην πρωτόλεια ελληνική σκέψη του Παρμενίδη, του Ηράκλειτου, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

Στις μέρες μας, μάλιστα, ο Πλάτων είναι πιο χρήσιμος από ποτέ, έστω και στις βασικές του συνιστώσες που όλοι μπορούμε να κατανοήσουμε. Όχι μόνο επειδή η ιστορική του σημασία είναι αποδεδειγμένη και αδιαιρέτως συνυφασμένη με τη Δυτική σκέψη, ούτε γιατί ο ίδιος ο Χριστιανισμός στο σύνολό του εκφράστηκε φιλοσοφικά μέσα από τον λόγο των Ελλήνων κλασικών και κυρίως από εκείνον του Πλάτωνα. Ο Ιδεαλισμός του Αθηναίου φιλοσόφου που διδάσκει την πίστη σε ανώτερες Ιδέες, που υποστηρίζει το διανοητικό χαρακτήρα της αρετής, που αναγνωρίζει τη γνώση ως τη μόνη διέξοδό μας από το «σκοτεινό σπήλαιο» του εικονικού κόσμου που μας περιβάλλει, που αναζητάει ηγεμόνες- φιλοσόφους για την ορθή διακυβέρνηση ενός κράτους, που στηρίζει την παιδεία στις κλασικές δομές του πολιτισμού μας, που προαπαιτεί τη μεταφυσική, ηθική και λογική σημασία της δικαιοσύνης και των λοιπών αξιών, που πασχίζει να στηρίξει την κοινωνία σε σταθερές αρχές και που αντιμετωπίζει την ψυχή του ανθρώπου ως αθάνατο, θείο και σεβαστό δημιούργημα, για αυτά και για άλλα πολλά οφείλει να είναι σύγχρονος, διότι είναι πάντα χρήσιμος και αναγκαίος. Και είναι αναγκαίος επειδή οι θέσεις του είναι οι κατεξοχήν διαχρονικές, δηλαδή «κλασικές».

Δεν είναι, λοιπόν, απαραίτητο να γνωρίζουμε όλοι τις λεπτές αποχρώσεις και τις άπειρες ερμηνείες του πλατωνικού στοχασμού, αλλά είναι επιτακτική ανάγκη να στραφούμε στις γενικές αρχές που διέπουν τα πλατωνικά κείμενα και μέσα από τη δική μας οικειοποίηση, να εμπλουτίσουμε τον κόσμο μας με Ιδέες, αρχές, ήθος και όραμα για το μέλλον. Αρκετοί από τους πλατωνικούς Διαλόγους, μάλιστα, δύνανται να διαβαστούν σχετικά εύκολα, μπορώντας να αποδειχτούν κάθε στιγμή προσιτά αναγνώσματα και στους μη ειδικούς. Ο τρόπος γραφής του Πλάτωνα λειτουργεί πολυεπίπεδα, και εκτός από τα δυσνόητα και εμβριθή του έργα (λχ Τίμαιος, Σοφιστής, Παρμενίδης, Θεαίτητος κ.α.), υπάρχουν και αρκετά κείμενα που προσφέρονται προς ανάγνωση, αλλά και προς μεταλαμπάδευση διαχρονικών θεωριών στους αναγνώστες του σήμερα (λχ Απολογία Σωκράτους, Συμπόσιον, Κρίτων κ.α.). Ο κάθε ένας από εμάς, αλλά και ολόκληρο το εκπαιδευτικό μας σύστημα, η νομοθεσία, η φιλολογία, η σύγχρονη θεολογία, η κοινωνιολογία, η ψυχολογία, η ψυχανάλυση αλλά και όλες σχεδόν οι συνιστώσες των σύγχρονων επιστημών έχουν κάθε στιγμή να αντλήσουν κάτι από το έργο του Πλάτωνα, ο οποίος μπορεί ως πνεύμα να έχει προσπεραστεί, αλλά όμως ποτέ δεν έχει ξεπεραστεί. Επιβάλλεται, λοιπόν, η μελέτη του πλατωνικού έργου. Όχι σαν βαρετό σχολικό ανάγνωσμα, αλλά ως προσωπικό, χαρούμενο βίωμα. Ο πλατωνικός λόγος εύκολα καλλιεργεί τις αρετές στο πνεύμα μας και σε σύντομο χρονικό διάστημα αλλάζει τον τρόπο σκέψης μας μετατρέποντάς τον σε ερωτικό αναζητητή της γνώσης, της αρετής και της αλήθειας.

Κλείνοντας, θα αναφερθούμε σε ένα ρητό του μεγάλου μαθητικού και αναλυτικού φιλοσόφου, Άλφρεντ Νορθ Γουάιτχεντ (1861- 1947), που μπορεί να λειτουργήσει ως σύνοψη αλλά και ως ύμνος στην διαχρονικότητα του πλατωνικού έργου: «Η σύγχρονη Φιλοσοφία δεν είναι άλλο παρά μία σειρά υποσημειώσεων στο έργο του Πλάτωνα»

Print Friendly, PDF & Email